Cəmadiyəl-əvvəl ayı
Hicri təqvimin beşinci ayı olan Cəmadiyəl-əvvəl İslam tarixində baş vermiş mühüm hadisələri xatırlamaq, zamanın axışı haqqında düşünmək və Allaha bəndəlik şüurumuzu yeniləmək üçün gözəl bir fürsətdir.
Hər yeni ay insan ömründən ötüb keçən zamanın səssiz şahididir. Günəş doğur, ay yenidən görünür, günlər bir-birini əvəz edir. İnsan isə zamanın bu dayanmayan axışı içində bəzən keçmişini düşünür, bəzən də gələcəyə ümidlə baxır.
Cəmadiyəl-əvvəl ayı bizə zamanın dəyərini, səbrin əhəmiyyətini, birlik və qardaşlığın qiymətini bir daha xatırladır.
Bəs Cəmadiyəl-əvvəl nə deməkdir? İslam tarixində bu ayda hansı hadisələr baş vermişdir? Qurani-Kərimdə və hədislərdə bu ayın xüsusi bir yeri varmı?
Gəlin, tarixi mənbələrin işığında Cəmadiyəl-əvvəl ayını birlikdə tanıyaq.
Cəmadiyəl-əvvəl nədir?
Cəmadiyəl-əvvəl hicri-qəməri təqvimin beşinci ayıdır. Rəbiülaxır ayından sonra, Cəmadiyəl-axır ayından əvvəl gəlir.
Ərəbcə adı Cümadəl-ula (جمادى الأولى) şəklindədir.
“Cümada” sözü soyuqluq və quraqlıqla əlaqələndirilir. Tarixi rəvayətlərə görə, bu iki aya ad verildiyi dövrdə şiddətli soyuq və ya quraqlıq yaşandığı üçün həmin adlardan istifadə edilmişdir.
Lakin hicri təqvim Ayın hərəkətlərinə əsaslandığından Cəmadiyəl-əvvəl hər il eyni fəsilə təsadüf etmir. Zaman keçdikcə bu ay payız, qış, yaz və ya yay fəslinə düşə bilər.
Bu baxımdan Cəmadiyəl-əvvəl insanın zamanla münasibəti və ondan necə istifadə etməsi barədə düşünməsinə də vəsilə ola bilər.
Cəmadiyəl-əvvəl ayının İslam dinində əhəmiyyəti
Cəmadiyəl-əvvəl İslam dinində istifadə olunan hicri təqvimin on iki ayından biridir.
Qurani-Kərimin Tövbə surəsinin 36-cı ayəsində Allah dərgahında ayların sayının on iki olduğu bildirilir. Onlardan dördünün haram ay olduğu qeyd edilir.
Bu dörd ay Məhərrəm, Rəcəb, Zilqədə və Zilhiccə aylarıdır.
Cəmadiyəl-əvvəl isə haram aylardan biri deyil.
Bundan əlavə, Qurani-Kərimdə Cəmadiyəl-əvvəl ayının adı xüsusi olaraq çəkilmir. Səhih hədislərdə də bu ayın bütün günlərinə məxsus müəyyən bir ibadətin təyin edildiyini və ya onun digər aylardan üstün olduğunu göstərən açıq dəlil yoxdur.
Buna görə də Cəmadiyəl-əvvəli dini baxımdan xüsusi bayram və ya müəyyən fərz ibadətlərin yerinə yetirilməsi üçün ayrılmış dövr kimi qiymətləndirmək doğru deyil.
Bununla belə, müsəlman üçün hər zaman Allaha yaxınlaşmaq, günahlardan uzaqlaşmaq, yaxşılıq etmək və ibadətlərini daha gözəl şəkildə yerinə yetirmək baxımından dəyərlidir.
Cəmadiyəl-əvvəl ayı da bu gözəl niyyətlərin yenilənə biləcəyi bir zaman dilimidir.
Cəmadiyəl-əvvəl ayında baş vermiş mühüm hadisələr
1. Həzrət Əlinin doğumu ilə bağlı rəvayətlər
İslam tarixinin mühüm şəxsiyyətlərindən biri olan Həzrət Əli ibn Əbu Talib Peyğəmbərimiz Həzrət Məhəmmədin (sallallahu əleyhi və səlləm) əmisi oğlu, kürəkəni və dörd raşidi xəlifənin dördüncüsüdür.
Türkiyə Diyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyasında Cəmadiyəl-əvvəl haqqında yazılmış məqalədə Həzrət Əlinin bu ayın səkkizinci günündə doğulduğuna dair tarixi məlumat nəql edilir.
Bununla belə, Həzrət Əlinin doğum tarixi haqqında müxtəlif rəvayətlər də mövcuddur. Buna görə müəyyən bir günü bütün tarixi mənbələrin yekdilliklə qəbul etdiyi qəti tarix kimi təqdim etmək doğru olmaz.
Həzrət Əli elmi, cəsarəti, ədaləti və İslama göstərdiyi xidmətlərlə müsəlmanların qəlbində xüsusi yer tutur.
Onun həyatı bizə elmlə gözəl əxlaqı birləşdirməyin və çətin zamanlarda belə ədalətdən ayrılmamağın əhəmiyyətini xatırladır.
2. Bəhran qəzvəsi
Hicrətin üçüncü ilində, Cəmadiyəl-əvvəl ayında baş vermiş Bəhran qəzvəsi Peyğəmbərimizin (sallallahu əleyhi və səlləm) Mədinə dövründəki hərbi yürüşlərindən biridir.
Tarixi mənbələrə görə, Bəni Süleym qəbiləsinin müsəlmanlara qarşı qüvvə topladığı xəbəri üzərinə Allah Rəsulu təxminən üç yüz nəfərlik bir dəstə ilə Bəhran bölgəsinə doğru hərəkət etmişdir.
Lakin qarşı tərəfin qüvvələri dağıldığı üçün heç bir döyüş baş verməmiş və müsəlmanlar Mədinəyə qayıtmışlar.
Bu hadisə İslamın ilk dövrlərində Mədinə cəmiyyətinin qarşılaşdığı təhlükəsizlik məsələlərini və Allah Rəsulunun gördüyü qabaqlayıcı tədbirləri anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
3. Mutə döyüşü və üç sərkərdənin şəhid olması
Cəmadiyəl-əvvəl ayında baş vermiş mühüm hadisələrdən biri də Mutə döyüşüdür.
Hicrətin səkkizinci ilində baş vermiş bu döyüş müsəlmanların şimal bölgələrindəki qüvvələrlə qarşı-qarşıya gəldiyi mühüm hərbi hadisələrdən biridir.
Peyğəmbərimiz (sallallahu əleyhi və səlləm) səfərə qatılan ordu üçün ardıcıllıqla üç sərkərdə təyin etmişdir:
- Zeyd ibn Harisə
- Cəfər ibn Əbu Talib
- Abdullah ibn Rəvaha
Bu üç səhabə döyüş zamanı şəhid olmuşdur.
Bundan sonra komandanlığı Xalid ibn Vəlid öz üzərinə götürmüş və müsəlman ordusunun döyüş meydanından geri çəkilərək Mədinəyə qayıtmasını təmin etmişdir.
Mutə döyüşü İslam tarixində cəsarətin, fədakarlığın və çətin şəraitdə məsuliyyət götürməyin mühüm nümunələrindən biri kimi xatırlanır.
4. Cəməl hadisəsi: İslam tarixində ağrılı bir hadisə
Cəmadiyəl-əvvəl ayı ilə əlaqələndirilən başqa bir tarixi hadisə Cəməl hadisəsidir. Bu hadisə Cəməl döyüşü adı ilə də tanınır.
Hicri 36-cı ildə, Həzrət Əlinin xəlifəliyi dövründə baş vermiş bu hadisə müsəlmanlar arasında yaşanmış ağrılı daxili qarşıdurmalardan biridir.
Həzrət Osmanın şəhid edilməsindən sonra ortaya çıxan siyasi və ictimai fikir ayrılıqları Həzrət Əli və Həzrət Aişənin də daxil olduğu tərəflərin qarşı-qarşıya gəlməsinə səbəb olmuşdur.
Tarixi mənbələrdə hadisənin baş verdiyi tarix haqqında müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bəzi mənbələrdə Cəmadiyəl-əvvəl ayı göstərildiyi halda, digər mənbələrdə Cəmadiyəl-axır ayı qeyd edilir.
Bu hadisə çox sayda müsəlmanın həyatını itirməsi ilə nəticələnmişdir.
Cəməl hadisəsini qiymətləndirərkən səhabələr haqqında hörmətlə danışmaq, hadisənin tarixi şəraitini nəzərə almaq və müsəlmanlar arasında fitnə ilə ayrılığın səbəb ola biləcəyi ağrıları xatırlamaq vacibdir.
Bu hadisənin günümüzə verdiyi ən mühüm dərslərdən biri qardaşlıq bağlarının qorunması və fikir ayrılıqlarının ədalət, müdriklik və sağlam düşüncə ilə həll edilməsidir.
Cəmadiyəl-əvvəl ayında hansı ibadətləri yerinə yetirmək olar?
Cəmadiyəl-əvvəl ayına xüsusi olaraq fərz edilmiş bir namaz, müəyyən edilmiş vacib oruc və ya oxunması məcburi olan bir dua yoxdur.
Lakin müsəlmanlar ilin digər vaxtlarında olduğu kimi, bu ayda da ibadətlərini artıra bilərlər.
Qurani-Kərim oxumaq və onun mənaları üzərində düşünmək, namazları diqqət və ixlasla qılmaq, Allahı zikr etmək, tövbə və istiğfar etmək, Peyğəmbərimizə salavat gətirmək, sədəqə vermək, ehtiyacı olanlara kömək etmək və qohumluq əlaqələrini gücləndirmək bu gözəl əməllər arasındadır.
Nafilə oruc tutmaq istəyənlər də dini baxımdan icazə verilən günlərdə oruc tuta bilərlər.
Burada vacib olan bu ibadətləri Cəmadiyəl-əvvəl ayına məxsus şəkildə əmr edilmiş dini vəzifələr kimi qəbul etməməkdir.
Çünki ibadətin dəyəri yalnız müəyyən günlərə və aylara bağlı deyil.
Cəmadiyəl-əvvəl ayı bizə nələri xatırladır?
Cəmadiyəl-əvvəl ayının tarixi hadisələrinə nəzər saldıqda insan həyatının müxtəlif tərəflərini görürük.
Həzrət Əlinin həyatında elm, ədalət və cəsarəti; Mutə şəhidlərinin xatirəsində fədakarlığı; Cəməl hadisəsinin ağrılı təcrübəsində isə birlik və qardaşlığın nə qədər qiymətli olduğunu düşünürük.
Bu hadisələr bizə tarixin yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrdən ibarət olmadığını xatırladır.
Tarix eyni zamanda insanın özünü, qərarlarını və davranışlarını qiymətləndirə biləcəyi bir güzgüdür.
Bəlkə də bu ay özümüzə aşağıdakı sualları vermək üçün gözəl bir fürsətdir:
Qəlbimizdə daşıdığımız inciklikləri və küskünlükləri azalda bilirikmi?
İnsanlara qarşı daha ədalətli və mərhəmətli davrana bilirikmi?
Bizə verilən zamanın qədrini kifayət qədər bilirikmi?
Rəbbimiz qarşısındakı məsuliyyətlərimizi yerinə yetirmək üçün səy göstəririkmi?
Cəmadiyəl-əvvəl ayında oxuna biləcək bir dua
Bu duanın Cəmadiyəl-əvvəl ayına xüsusi olaraq təyin edildiyi iddia edilmədən, ilin digər vaxtlarında olduğu kimi, bu ayda da səmimi qəlbdən dua etmək olar.
Allahım!
Bizə bəxş etdiyin ömrü xeyirli əməllərlə dəyərləndirməyi nəsib et.
Qəlblərimizi imanla, könüllərimizi hüzur və rahatlıqla doldur.
Bizi fitnədən, ayrılıqdan, təkəbbürdən və haqsızlıqdan qoru.
Bizə səbir, hikmət, mərhəmət və gözəl əxlaq bəxş et.
Keçmişdə etdiyimiz səhvləri bağışla, gələcəyimizi xeyir və bərəkətlə gözəlləşdir.
Ailələrimizə sağlamlıq, evlərimizə hüzur, halal qazancımıza bərəkət nəsib et.
Bizi dünya və axirət səadətinə qovuşan bəndələrindən et.
Amin.
Nəticə: Hər yeni ay özümüzü hesaba çəkmək üçün yeni bir fürsətdir
Cəmadiyəl-əvvəl hicri təqvimin beşinci ayı olmaqla yanaşı, İslam tarixinin mühüm hadisələrini xatırladan bir zaman dilimidir.
Bu aya məxsus xüsusi bir dini fəzilət qəti dini dəlillərlə təsdiqlənməsə də, müsəlman üçün hər gün Allahın razılığını qazanmaq baxımından qiymətlidir.
Əsas olan yalnız ayların dəyişməsi deyil, insanın da zaman keçdikcə yaxşılığa, doğruluğa və gözəl əxlaqa doğru irəliləməsidir.
Rəbbimiz bizə keçmişdən ibrət almağı, bu günümüzü xeyirli əməllərlə yaşamağı və gələcəyimizə imanla hazırlaşmağı nəsib etsin.
HÛ NEFES
Mənbələr və ədəbiyyat
- Türkiyə Diyanət Vəqfi, İslam Ensiklopediyası (İslâm Ansiklopedisi), Fuat Günel, “Cemâziyelevvel” məqaləsi.
- Türkiyə Diyanət Vəqfi, İslam Ensiklopediyası, “Mûte Savaşı” (Mutə döyüşü) məqaləsi.
- Türkiyə Diyanət Vəqfi, İslam Ensiklopediyası, “Bahrân Gazvesi” (Bəhran qəzvəsi) məqaləsi.
- Türkiyə Diyanət Vəqfi, İslam Ensiklopediyası, “Cemel Vakası” (Cəməl hadisəsi) məqaləsi.
- Türkiyə Diyanət Vəqfi, İslam Ensiklopediyası, “Haram Aylar” (Haram aylar) məqaləsi.
- Qurani-Kərim, Tövbə surəsi, 36-cı ayə.
- Türkiyə Diyanət İşləri Başqanlığı (Diyanet İşleri Başkanlığı), Din İşləri Ali Şurasının dua vaxtları və nafilə ibadətlərlə bağlı açıqlamaları.
